การสัมมนาเชิงปฏิบัติการ ชุด นักประสานสันติ เรื่อง ปฏิบัติการไร้ความรุนแรง

ถอดความจากการอบรมเชิงปฏิบัติ ครั้งที่ 5 ของการอบรมชุด "นักประสานสันติ" ที่ อ. แม่ริม จ. เชียงใหม่ เมื่อวันที่ 1-5 เมษายน พ.ศ. 2549 โดยวิทยากร คุณอวยพร เขื่อนแก้ว, คุณกิตติชัย งามชัยพิสิฐ, คุณดวงหทัย บูรณเจริญกิจ และคุณพรชัย บริบูรณ์ ตระกูล 

ที่มา การอบรมเรื่องการฝึกเป็นนักประสานสันตินี้ เป็นการอบรมครั้งสุดท้าย ของชุดการอบรม"นักประสานสันติ" เพื่อช่วยให้สามารถนำเนื้อหา ทักษะ ที่ได้จากชุดการฝึกอบรมนี้ ไปใช้ได้จริงในชีวิต ทั้งในระดับปัจเจก ในการเป็นวิทยากรฝึกอบรม และเพื่อการปฏิบัติการไร้ความรุนแรง

              การอบรมครั้งนี้มีสาระหลัก คือ (1) การเรียนรู้แบบมีส่วนร่วม และความสำคัญของการสร้างกระบวนการเรียนรู้แบบเป็นชุมชน ที่ผู้เรียนรู้สามารถหนุนเสริมกันและกันได้ โดยอาศัยกระบวนการที่เหมาะสม (2) การวิเคราะห์โครงสร้างทางสังคม เพื่อทำความเข้าใจเรื่องการกดขี่ในสังคม ซึ่งอาจเป็นระหว่างชนชั้น หรือระหว่างเพศก็ได้ ทั้งนี้ เพื่อนำไปสู่เป้าหมายสูงสุดของชุดการอบรมนี้ คือ (3) การมีความรู้ และความเข้าใจ ตลอดจนเทคนิควิธีในการไปเป็นนักประสานสันติ และสามารถปฏิบัติการไร้ความรุนแรงได้จริงในสังคม ทั้งในระดับปัจเจก องค์กร และสังคม

                การเรียนรู้เพื่อเป็นนักประสานสันตินั้น มุ่งให้ได้มาซึ่งสังคมสันติภาพและมีความยุติธรรม จึงเป็นการเรียนรู้ที่ต้องทำให้เกิดการเปลี่ยนแปลงทั้งในระดับบุคคล และระดับโครงสร้างทางสังคม ดังนั้น การเรียนรู้จึงไม่สามารถจำกัดอยู่เพียงเนื้อหาของสันติวิธี และเทคนิคการเป็นนักประสานสันติเท่านั้น หากจะต้องเข้าใจถึงโครงสร้างทางสังคม ที่มีความแตกต่างทางชนชั้น และอำนาจของแต่ละชนชั้นที่ไม่เท่าเทียมกัน ตลอดจนการกระทำและการกดขี่กันระหว่างชนชั้นต่างๆ ในสังคมด้วย เพื่อให้เห็นที่มาที่ไปของการกระทำระหว่างกลุ่มคนต่างๆ ในสังคม อันเป็นมูลเหตุของความขัดแย้ง ซึ่งเนื้อหาที่กล่าวมาทั้งหมดนี้ จะให้เข้าใจได้ถ่องแท้ ผู้เรียนควรต้องได้เข้าไปสัมผัสทั้งอารมณ์ ความรู้สึกของชนชั้นต่างๆ ในสังคมด้วยตัวเอง รวมทั้งได้แลกเปลี่ยนประสบการณ์ของแต่ละคน ที่มีต่อประเด็นต่างๆ ที่กล่าวมาแล้ว

กรอบความคิดในการสร้างสังคมสันติภาพและยุติธรรม

1. การเรียนรู้แบบมีส่วนร่วม

การเรียนรู้แบบมีส่วนร่วมนี้ ตั้งอยู่บนพื้นฐานความเชื่อว่า มนุษย์ทุกคนมีศักยภาพ มีปัญญาความรู้ และแตกต่างหลากหลาย แต่มีความเท่าเทียมกัน ในกระบวนการเรียนรู้จึงต้องดึงความรู้ของแต่ละคนออกมา และยกคุณภาพให้สูงขึ้น เพื่อให้เกิดการยกระดับการเรียนรู้ที่ลึกซึ้งยิ่งขึ้น นอกจากนี้ การเรียนรู้แบบมีส่วนร่วมนี้ เชื่อว่ามนุษย์นั้นเปลี่ยนแปลงได้ อีกทั้งเชื่อว่ามนุษย์ยังมีเมตตาและเกื้อกูลกันได้ ดังนั้น การจัดกระบวนการการเรียนรู้ที่เหมาะสม จะช่วยหนุนเสริมการแบ่งปันประสบการณ์กันและกันระหว่างมนุษย์

                 การทำความเข้าใจ "อาณาบริเวณแห่งความรู้" และการนำความรู้ที่ได้มาใหม่ ไปปรับใช้กับสิ่งรอบๆ ตัวนั้น อาจอธิบายได้ด้วย "ทฤษฎีไข่ดาว"  กล่าวคือ สิ่งที่เราได้เรียนรู้นั้น เปรียบเสมือนไข่แดงที่อยู่ตรงกลางของไข่ดาว ส่วนการนำเอาความรู้ ความเข้าใจ ทักษะ และการเปลี่ยนแปลงของทัศนคติ มาใช้กับสิ่งที่อยู่รอบๆ ตัวเรานั้น เป็นอาณาบริเวณของไข่ขาว หรือที่เรียกว่า "บริเวณสบาย" (comfort zone) ส่วนบริเวณที่พ้นออกมาจากเขตไข่ขาวนี้ คือ "เขตเสี่ยง" หรือ "เขตไม่สบาย" ซึ่งเปรียบเหมือนกะทะที่กำลังร้อน เป็นภาวะที่เราไม่แน่ใจ รู้สึกไม่มั่นคงกับสิ่งที่กำลังเผชิญอยู่ แต่การเข้าไปเผชิญกับเขตไม่สบายนี้ โดยมีกระบวนการที่หนุนเกื้อให้สามารถผ่านพ้นไปได้ จะช่วยให้เราได้เกิดการเรียนรู้ เกิดปัญญา แต่นอกออกจากเขตเสี่ยง หรือเขตไม่สบายนี้ คือ "เขตอันตราย" ที่เราไม่อาจแตะต้องได้ ดังนั้น หัวใจของกระบวนการเรียนรู้ คือ ทำให้ "บริเวณสบาย" ขยายขึ้น โดยเอาตัวเข้าไปเรียนรู้จาก "เขตไม่สบาย"

ตัวอย่างของการเรียนรู้แบบมีส่วนร่วม เช่น การเรียนรู้โดยการเชื่อมโยงเข้ากับประสบการณ์จริง ที่ผู้เรียนได้ประสบมา วิทยากรมีหน้าที่กระตุ้นให้เกิดการแลกเปลี่ยนประสบการณ์กันระหว่างผู้เข้าอบรม และช่วยในการจับประเด็น ยกระดับ หรือโยนโจทย์ที่ท้าทายในสิ่งที่ผู้เรียนกำลังแลกเปลี่ยนกัน เพื่อดึงให้ผู้เรียนเข้าสู่ "เขตไม่สบาย" อันเป็นอาณาบริเวณที่จะทำให้เกิดการเรียนรู้ได้มากที่สุด นอกจากนี้อาจช่วยให้เกิดการเรียนรู้โดยผ่านการทำกิจกรรม หรือเล่นเกมร่วมกัน นั่นคือ ได้ลงมือปฏิบัติ ทั้งนี้ วิทยากรต้องกระตุ้นให้มีการสรุปบทเรียนที่ได้ทันทีที่เสร็จกิจกรรม การเรียนรู้ผ่านสื่อ เป็นอีกวิธีหนึ่งที่ใช้ได้ผลดีในกระบวนการเรียนรู้แบบมีส่วนร่วม เช่น การชมภาพยนต์ แล้วให้สะท้อนความรู้สึก และความคิดหลังชมภาพยนต์แล้ว ข้อสำคัญของการเรียนรู้ผ่านประสบการณ์และการทำกิจกรรมเหล่านี้ คือ "การดึงปัญญา" จากความรู้สึก หรือความคิดที่ผู้เรียนสะท้อนออกมา

การเรียนรู้แบบมีส่วนร่วมนี้ ให้ความสำคัญกับมิติด้านจิตวิญญาณของผู้เรียนรู้ด้วย เพราะเชื่อว่าการฝึกจิต หรือการสร้างสติ เป็นพื้นฐานสำคัญของการเรียนรู้ และยังมีปัจจัยที่สำคัญที่ช่วยส่งเสริมการเรียนรู้อีกประการหนึ่ง คือ สถานที่เรียนที่เหมาะสม มีบรรยากาศที่ผ่อนคลาย และการมีกัลยาณมิตรที่ช่วยหนุนเสริมกันในการเรียนรู้ ซึ่งถือว่าการเรียนรู้แบบมีส่วนร่วมนี้ มุ่งหวังที่จะให้ผู้เรียนได้เกิดการเปลี่ยนแปลงทั้งสมอง หัวใจ และทักษะของความเป็นมนุษย์

เพื่อบรรลุผลสูงสุดในการเรียนรู้ กระบวนการการเรียนรู้แบบมีส่วนร่วมนี้ ต้องการการจัดกระบวนการ และวิทยากรที่มีความรู้ ความเข้าใจ และมีทักษะ ในการตั้งคำถามและการจับประเด็น เพื่อกระตุ้นให้เกิดการแลกเปลี่ยนระหว่างผู้เรียน รวมทั้งสนับสนุนให้เกิดการคิดใคร่ครวญจนเกิดปัญญา ทั้งนี้ คำถามที่เหมาะสมในการกระตุ้นความคิดคน คือ คำถามเปิด เพราะสามารถตอบได้หลายแนวทาง คำถามเหล่านี้ มักถามว่า "ใคร - ทำอะไร - ที่ไหน - เมื่อไร - และอย่างไร"  โดยในตอนท้ายของการถาม หากต้องการขมวดประเด็นการแลกเปลี่ยนที่ทำให้เกิดการเรียนรู้มากขึ้น ควรตั้งคำถามที่กระแทกจิตสำนึกของคน เช่น การตั้งคำถามว่า "ข้าวที่คุณกิน มาจากไหน" จะได้ผลในการกระแทกจิตสำนึกของคนดีกว่า การถามว่า "วิธีปลูกข้าวมีกี่ชนิด" นั่นคือ ต้องตั้งคำถามที่ทำให้คนเข้าไปอยู่ใน "เขตไม่สบาย" ซึ่งเป็นเขตที่ทำให้เกิดการเรียนรู้ของคนได้มากที่สุด

คำถาม "ทำไม" อาจถามได้ แต่มีข้อควรระวัง คือ ต้องไม่เป็นคำถามที่ตัดสิน เช่น กรณีถามเหยื่อที่ถูกทำร้ายนอกบ้านตอนดึก ไม่ควรถามว่า "ทำไมออกจากบ้านตอน 5 ทุ่ม" ควรถามว่า "มีเหตุจูงใจอะไรที่ทำให้ออกจากบ้านตอนนั้น" ส่วนคำถามปิดนั้น สามารถใช้ได้ แต่ต้องใช้อย่างระมัดระวัง เพราะคำถามปิด อนุญาตให้ตอบได้แค่ 2 คำตอบเท่านั้น คือ ใช่ / ไม่ใช่ หรือ มี / ไม่มี ซึ่งอาจเป็นการปิดกั้นความจริงและชวนให้คิดว่าผู้ถามมีคำตอบอยู่แล้วในใจ